Tài liệu cơ bản và quan hệ Việt Nam - Ru-ma-ni

I. Thông tin cơ bản:

-         Tên nước: Ru-ma-ni (Romania)

-         Thủ đô: Bu-ca-rét (Bucharest)

-         Ngày Quốc khánh: 01/12/1918 - ngày tái thống nhất vùng Tơ-ran-xin-va-ni-a (Transilvania) vào Ru-ma-ni.

-         Vị trí địa lý: Nằm ở Đông-Nam Âu, Bắc Bán đảo Ban-căng, có biên giới chung với U-cơ-rai-na, Môn-đô-va ở phía Đông và Bắc, với Hung-ga-ri ở phía Tây, với Xéc-bi-a ở phía Tây Nam, với Bun-ga-ri ở phía Nam.

-         Diện tích: 238.391 km2.

-         Khí hậu: Ôn đới lục địa. Nhiệt độ trung bình:

-         Dân số: 22,2 triệu người (2018); 57% sống ở thành thị; tỷ lệ tăng dân số: -0,252%; tuổi thọ trung bình: 74,45. Phân bố lao động theo lĩnh vực kinh tế: nông nghiệp chiếm 31,6%; công nghiệp: 21,1%; dịch vụ: 47,3%.

-         Ngôn ngữ:  Tiếng Ru-ma-ni.

-         Dân tộc: Người Ru-ma-ni chiếm 89,5%, người Hung-ga-ri: 6,6%; Di-gan: 2,5%; U-crai-na: 0,3%; Đức: 0,3%; Nga: 0,2%; Thổ Nhĩ Kỳ: 0,2%,...

-         Tôn giáo: 86,7 % dân số theo Cơ đốc giáo Chính thống (Orthodox); Tin lành: 7,5%; Thiên chúa La-mã: 4,7%; Hồi giáo: 0,8%.

-         Đơn vị tiền tệ: LEU; 1 EUR = 4,66 LEU (2018).

-         GDP: 240 tỷ EUR (2018), tăng 4,1% trong năm 2018, trong đó nông nghiệp chiếm 4,2%; công nghiệp: 33,2%; dịch vụ: 62,6%.

-         Thu nhập bình quân đầu người: 12189 USD (2018)

-         Lãnh đạo chủ chốt:

o   Tổng thống Clau-xơ Ve-rơ-ne I-ô-ha-ni-xơ (Klaus Werner Iohannis; do Đảng Dân tộc Tự do hậu thuẫn; từ tháng 12/2014);

o   Thủ tướng Vi-ô-ri-ca Đan-xi-la (Viorica Dancila, Đảng Xã hội dân chủ, từ tháng 1/2018)

o   Chủ tịch Thượng viện Cơ-lin Pô-pét-xcu Tơ-ri-chê-a-nu (Călin Popescu Tăriceanu; thuộc Đảng Ru-ma-ni Tự do; từ 10/03/2014);

o   Chủ tịch Hạ viện Li-viu Đờ-ra-ne (Liviu Dragnea; thuộc Đảng Xã hội Dân chủ; từ tháng 12/2016);

o   Ngoại trưởng Tê-ô-đo Me-lét-ca-nu (Teodor Melescanu; không đảng phái; từ tháng 1/2017).

II. Khái quát lịch sử

          Tổ tiên của người Ru-ma-ni là người Đa-chi-a đã sinh sống trên lãnh thổ Ru-ma-ni hiện nay từ đầu Thiên niên kỷ thứ 2 tr.CN. Người đầu tiên thống nhất được các bộ lạc Đa-chi-a và thiết lập vương quốc Đa-chi-a là Vua Bu-rê-bít-xta (82 tr.CN - 44 tr.CN). Năm 106, Đa-chi-a bị đế quốc La-mã xâm lược, sau đó lần lượt bị Hung-ga-ri, Thổ Nhĩ Kỳ, Áo-Hung, Nga đô hộ và thường xuyên là chiến trường tranh giành ảnh hưởng của các đế quốc. Năm 1877, chiến tranh Nga – Thổ bùng nổ, Ru-ma-ni chớp thời cơ tuyên bố độc lập. Trong chiến tranh thế giới thứ I, ban đầu Ru-ma-ni trung lập nhưng sau đó quyết định tham gia phe Đồng minh (8/1916). Việc nước Nga Xô-viết công nhận quyền tự quyết của các dân tộc và Đế quốc Áo-Hung tan rã đã cho phép các vùng Ba-xa-ra-bi-a, Bu-cô-vi-na và Tơ-ran-xin-va-ni-a thống nhất với Ru-ma-ni trong năm 1918. Trong Thế chiến thứ II, Ru-ma-ni đứng về phe phát-xít chống Liên Xô (1941-1944). Ngày 23/8/1944, quân đội Xô-viết tiến vào Ru-ma-ni, cuộc khởi nghĩa vũ trang chống phát-xít ở Ru-ma-ni thắng lợi, Ru-ma-ni đã tham gia lực lượng Đồng minh cho đến cuối cuộc chiến. Ngày 30/12/1947, Ru-ma-ni thiết lập nền cộng hòa nhân dân và tiến hành xây dựng chế độ XHCN. Tháng 12/1989, chế độ XHCN tại Ru-ma-ni do ông Ni-cô-lai Chê-au-xê-xcu đứng đầu sụp đổ, Ru-ma-ni chuyển sang đa nguyên, đa đảng. Ru-ma-ni đã gia nhập NATO từ 29/3/2004 và EU từ 01/1/2007. Hiện Ru-ma-ni là Chủ tịch luân phiên EU trong 6 tháng đầu năm 2019.

III. Thể chế nhà nước, đảng phái chính trị

- Thể chế Nhà nước: Ru-ma-ni theo mô hình Cộng hòa nghị viện – tổng thống. Tổng thống là người không đảng phái và do dân bầu trực tiếp, nhiệm kỳ 5 năm. Quốc hội gồm Thượng và Hạ viện, nhiệm kỳ 4 năm, do dân bầu (1/2 số đại biểu được bầu theo danh sách đảng, số còn lại được bầu định danh). Thủ tướng do Tổng thống chỉ định đứng ra lập Chính phủ và phải được Quốc hội thông qua.

- Các đảng phái chính:

- Theo kết quả bầu cử nghị viện ngày 11/12/2016, số ghế trong Thượng viện được phân bố như sau: PSD : 67 ghế  (45,68%), NLP : 30 ghế (20,42%), Liên minh Tự do và dân chủ ALDE : 9 (6%), Đảng Cứu người Ru-ma-ni : 13 ghế (8,92%), Đảng Dân chủ cho người Hung-ga-ri và Ru-ma-ni : 9 ghế (6,24%), Đảng Phong trào nhân dân : 8 ghế (5,54%). Số ghế trong Hạ viện: Liên minh cánh tả thắng, với kết quả : đảng PSD 154 ghế (45,48%), NLP : 69 ghế (20,04%), Đảng Cứu người Ru-ma-no : 30 ghế (8,87),  Đảng Dân chủ cho người Hung-ga-ri và Ru-ma-ni : 21 ghế (6,19%), Đảng Phong trào nhân dân : 18 ghế (5,35%). Đảng PSD đã liên minh với ALDE để dành đa số ghế tại Hạ viện

IV. Giới thiệu về kinh tế

          Từ năm 1990, Ru-ma-ni tiến hành cải cách kinh tế theo hướng thị trường, trong 10 năm đầu gặp rất nhiều khó khăn, lạm phát, thất nghiệp cao. Từ năm 2000, nền kinh tế liên tục tăng trưởng tốt, GDP năm 2008 tăng 8%. Từ cuối 2008, Ru-ma-ni bị ảnh hưởng trầm trọng bởi cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới, thất nghiệp tăng gần gấp đôi (8,2%), thâm hụt ngân sách cao, buộc phải áp dụng chính sách khắc khổ và nhờ sự trợ giúp (20 tỷ euro) của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB) và EU. Năm 2009 kinh tế Ru-ma-ni sụt giảm gần 8%, năm 2010 giảm 1,2%, tuy nhiên từ năm 2011 đã tăng trưởng trở lại (chủ yếu nhờ xuất khẩu).

          Ru-ma-ni tự túc được 1/2 nhu cầu nội địa về dầu lửa và 2/3 về khí đốt, có tiềm năng lớn về nông nghiệp nhưng đất canh tác còn bị bỏ hoang nhiều (0,8 triệu ha), phần lớn chưa chủ động được về thủy lợi nên có năm phải nhập khẩu lương thực (trước năm 1989, mỗi năm Ru-ma-ni xuất khẩu khoảng 10 triệu tấn lương thực). Các sản phẩm nông nghiệp chủ chốt gồm: lúa mì, ngô, lúa mạch, củ cải đường, hạt hướng dương, khoai tây, nho, trứng, thịt cừu... Các sản phẩm công nghiệp chủ yếu gồm: thiết bị điện, dệt may, giày da, máy móc, ô tô, sản phẩm khai khoáng, đồ gỗ, vật liệu xây dựng, thép, nhôm, hóa chất, thực phẩm chế biến, khí đốt, sản phẩm hóa dầu, dược phẩm...

          Các tập đoàn kinh tế lớn: Romgaz (khí đốt), SNP Petrom và Rompetrol (lọc hóa dầu), ElectroPutere (thiết bị điện, đầu máy xe lửa), Olchim (hóa chất), Dacia (ôtô), Artic (điện lạnh, đồ gia dụng), Sidex Galati (thép), Alro Slatina (nhôm), Sicomed (dược), Romsilva (gỗ-rừng), Mobexpert (đồ gỗ gia dụng)...

          Một số số liệu kinh tế năm 2018

          Tăng trưởng GDP: 4,1%

Thương mại: Ru-ma-ni quan hệ thương mại chủ yếu với các nước Châu Âu (chiếm 84% tổng kim ngạch, trong đó với EU là 72%). Năm 2018, xuất khẩu đạt 84,92 tỷ USD. Các đối tác chủ yếu gồm: Đức chiếm 21,4% kim ngạch; I-ta-li-a: 11,6%; Pháp: 7,2%; Anh: 4,3%, Hung-ga-ri: 5,2%. Nhập khẩu đạt 88,12 tỷ USD. Các đối tác chủ yếu gồm: Đức chiếm 20,5% kim ngạch; I-ta-li-a: 10,3%; Hung-ga-ri: 7,5%; Pháp: 5,6%; Ba Lan: 5,1%; Trung Quốc: 5,1%; Hà Lan: 4,1%.   

          Thất nghiệp: 4,2%;

Lạm phát: 4,6%;

Thâm hụt ngân sách: -2,8% GDP;

Nợ công: 36,8% GDP;

Nợ nước ngoài: 114,5 tỷ USD;

Dự trữ ngoại tệ: 44,43 tỷ USD.

Đầu tư: Tính đến 31/12/2018, tổng vốn FDI lũy kế đạt 82,1 tỷ USD, tổng vốn đầu tư ra nước ngoài lũy kế đạt 3,14 tỷ USD.

          Chính sách ODA: Kể từ năm 2007, Bộ Ngoại giao Ru-ma-ni đã thiết lập quỹ ODA nhưng quy mô còn nhỏ, chủ yếu nhằm tổ chức các khóa đào tạo tại Ru-ma-ni về các lĩnh vực quan tâm hợp tác như: an ninh biên giới v.v...

V. Chính sách đối ngoại

Các ưu tiên trong chính sách đối ngoại của Ru-ma-ni hiện nay là hội nhập sâu vào EU (trong đó có việc gia nhập Hiệp ước Schengen), quan hệ đối tác chiến lược với Mỹ[1], ngoại giao năng lượng và tăng cường quan hệ với các nước láng giềng (nhất là Môn-đô-va). Bên cạnh đó, Ru-ma-ni coi trọng phát triển quan hệ kinh tế - thương mại với Nga, quan hệ hữu nghị truyền thống với Trung Quốc[2], Nhật Bản, Hàn Quốc, các nước Trung Đông và Trung Á.  

Ru-ma-ni là thành viên của các tổ chức khu vực và quốc tế sau: BSEC (Tổ chức Hợp tác kinh tế Biển Đen), EBRD (Ngân hàng Tái thiết và Phát triển Châu Âu), EIB (Ngân hàng Đầu tư Châu Âu), EU, FAO (Tổ chức Nông lương thế giới), IAEA (Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế), ICAO (Tổ chức Hàng không quốc tế), IMF, Interpol, IPU (Liên minh Bưu chính quốc tế), ISO (Tổ chức Tiêu chuẩn quốc tế), ITU (Liên  minh Viễn thông quốc tế), NATO, OIF (Tổ chức quốc tế Pháp ngữ ), OSCE (Tổ chức An ninh và Hợp tác Châu Âu), SECI (Sáng kiến Hợp tác Đông Nam Âu), Liên hợp quốc, UNESCO, UNHCR (Cơ quan về người tị nạn của LHQ), WHO (Tổ chức Y tế thế giới), WTO v.v...