I. MỘT SỐ THÔNG TIN CƠ BẢN VỀ UNIDO:
1. Cơ sở pháp lý, tôn chỉ và mục đích
UNIDO được thành lập ngày 17.11.1966 theo Nghị quyết 2152 (XXI) ngày 17/11/1966 của Đại hội đồng Liên hợp quốc với tư cách là một cơ quan trực thuộc Đại Hội Đồng Liên hợp quốc.
Năm 1985, UNIDO trở thành tổ chức chuyên môn thứ 16 của LHQ. Tháng 8/1985 và 12/1985, Đại Hội Đồng UNIDO khoá 1 đã họp và hoàn thành việc củng cố tổ chức, bầu Tổng giám đốc mới, bầu Hội đồng Phát triển Công nghiệp (IDB) và Uỷ ban Chương trình và Ngân sách UNIDO (PBC). Hiện nay, UNIDO có 170 nước thành viên (tính đến tháng 4/2019). Trụ sở đóng tại Viên, Cộng hoà Áo.
Tôn chỉ mục đích: Mục đích thành lập của UNIDO là đóng vai vai trò cơ quan điều phối trung tâm cho các hoạt động công nghiệp trong hệ thống LHQ và thúc đẩy phát triển và hợp tác công nghiệp tại cấp độ toàn cầu, khu vực, quốc gia và liên ngành.
Mục tiêu của UNIDO là hỗ trợ các nước đang phát triển và các nước có nền kinh tế chuyển đổi trong cuộc chiến chống bị gạt ra ngoài lề của thế giới toàn cầu hoá ngày nay. UNIDO huy động tri thức, kỹ năng, thông tin và công nghệ nhằm thúc đẩy sản xuất có hiệu quả, một nền kinh tế có sức cạnh tranh và một môi trường thông thoáng. UNIDO tập trung các nỗ lực của mình giúp xoá đói nghèo thông qua nâng cao năng suất lao động.
2. Cơ cấu
UNIDO có 3 cơ quan hoạch định chính sách chủ yếu. Đại hội đồng (General Conference - GC) họp 2 năm 1 lần nhằm thông qua ngân sách và chương trình làm việc. Hội đồng Phát triển Công nghiệp (Industrial Development Board - IDB) gồm 53 thành viên do ĐHĐ bầu với nhiệm kỳ 4 năm theo nguyên tắc cân bằng về địa lý, trong đó 33 thành viên là nước đang phát triển, 15 thành viên là các nền kinh tế thị trường, và 5 thành viên là các nước Tây Âu. Hội đồng Phát triển Công nghiệp có nhiệm vụ xem xét chương trình làm việc và báo cáo ngân sách do Uỷ ban Ngân sách và Chương trình chuẩn bị. Uỷ ban Ngân sách và Chương trình (Programme and Budget Committee - PBC), là một cơ quan trực thuộc Hội đồng Phát triển Công nghiệp, gồm 27 thành viên do ĐHĐ bầu với nhiệm kỳ 2 năm. Uỷ ban này thường họp một năm một lần.
Ban Thư ký của UNIDO gồm 3 Vụ: Vụ Phát triển Chương trình và Hợp tác Kỹ thuật; Vụ Điều phối Chương trình và Hoạt động thực địa; và Vụ Chính sách và Chương trình. Mỗi Vụ do một Giám đốc Điều hành lãnh đạo, với sự trợ giúp của một đội ngũ kỹ sư, nhà kinh tế, và luật sư.
UNIDO hiện có văn phòng đầu mối tại Brussels, Geneva, New York và văn phòng đại diện tại 47 quốc gia và khu vực. Ngoài ra, UNIDO còn có 58 cơ sở chuyên môn trên toàn thế giới về thúc đẩy đầu tư và công nghệ, sản xuất sạch, và công nghệ quốc tế.
Đứng đầu Tổ chức UNIDO là Tổng giám đốc, hiện nay là ông Li Yong, người Trung Quốc, được Đại Hội đồng UNIDO bầu vào tháng 6/2013.
Ngày 26-29/9/2017, UNIDO tổ chức Diễn đàn “Sáng kiến một vành đai, một con đường (BRI) – nhịp cầu kết nối các thành phố” lần thứ 2 (diễn đàn lần thứ nhất diễn ra vào tháng 10/2016), tại Thủ đô Viên, Áo. Diễn đàn thu hút đại diện đến từ 131 thành phố (nhiều hơn so với 50 của lần thứ nhất, trong đó có 27 thành phố của Trung Quốc) thuộc 64 quốc gia tham dự. Việt Nam có 2 thành phố được mời: Cần Thơ và Đà Nẵng song đã không cử đại diện tham dự. Diễn đàn nổi lên vấn đề mới là vai trò của Smart City, nhận được nhiều sự quan tâm.
3. Chức năng và hoạt động
UNIDO không phải là cơ quan tài trợ vốn mà chỉ là cơ quan chuyên môn tư vấn về lĩnh vực phát triển công nghiệp của LHQ. UNIDO có vai trò khách quan tương đối trong việc giúp đỡ các nước đang phát triển, tạo diễn đàn trao đổi, thương lượng giữa các nước phát triển và đang phát triển trong việc thúc đẩy đầu tư và chuyển giao công nghệ. Đây là điểm khác biệt chủ yếu của UNIDO so với các công ty tư nhân về công nghiệp của bất cứ nước nào. Vì UNIDO không phảI là một tổ chức sinh lời, không phải quan tâm trước hết đến lợi nhuận tối đa như các công ty tư nhân về công nghiệp. UNIDO trước hết tôn trọng và dựa trên chiến lược phát triển của chính phủ, đồng thời có tính đến các yếu tố về kinh tế, xã hội, bảo vệ môi trường, nhân lực.v.v...
Các chức năng chủ yếu của UNIDO gồm:
- Đóng vai trò một diễn đàn toàn cầu: UNIDO xây dựng và phổ biến kiến thức và các vấn đề công nghiệp và cung cấp một sân chơi cho khu vực nhà nước và tư nhân, các tổ chức dân sự xã hội và cộng đồng hoạch định chính sách nói chung để nâng cao hợp tác, tiến hành đối thoại và phát triển quan hệ đối tác nhằm giải quyết các thách thức nêu trên.
- Đóng vai trò một cơ quan hợp tác kỹ thuật: UNIDO thiết kế và thực hiện các chương trình nhằm hỗ trợ các nỗ lực phát triển công nghiệp của khách hàng. Hai chức năng chính của UNIDO bổ sung và hỗ trợ lẫn nhau. Một mặt, kinh nghiệm thu được từ hợp tác kỹ thuật của UNIDO có thể được chia sẻ với các nhà hoạch định chính sách. Mặt khác, các phân tích của Tổ chức đã chỉ ra những lĩnh vực mà hợp tác kỹ thuật sẽ có tác động lớn nhất cho việc xác định các ưu tiên.
Các mục tiêu và ưu tiên chương trình của UNIDO được đưa ra trong Kế hoạch Công tác về Vai trò Tương lai và Chức năng của UNIDO được thông qua tại Nghị quyết GC.7/Res.1 Khoá 7 Đại hội đồng UNIDO năm 1997. Kế hoạch Công tác phân loại các hoạt động của UNIDO thành 2 lĩnh vực tập trung: (a) Tăng cường năng lực công nghiệp, bao gồm các chương trình hỗ trợ chức năng diễn đàn toàn cầu và tư vấn chính sách; và (b) phát triển công nghiệp sạch và bền vững. Ngoài ra, Kế hoạch Công tác cũng xác định trọng tâm hoạt động của UNIDO là các nước kém phát triển, nhất là Châu Phi; các ngành công nghiệp dựa vào nông nghiệp và các doanh nghiệp vừa và nhỏ.
UNIDO thực hiện các mục tiêu thông qua: (a) các chương trình lồng ghép hoặc khuôn khổ hoạt động quốc gia (CSFs), hoặc (b) các dự án riêng lẻ theo 8 phương thức dịch vụ. Tám phương thức dịch vụ của UNIDO bao gồm: (1) quản lý công nghiệp và thống kê; (2) Đầu tư và thúc đẩy công nghệ; (3) Chất lượng và năng suất lao động; (4) Phát triển doanh nghiệp nhỏ; (5) Công nghiệp về nông nghiệp; (6) Năng lượng công nghiệp và Nghị định thư Kyoto; (7) Nghị định thư Montreal; (8) Quản lý môi trường. “Lồng ghép” trong chương trình lồng ghép không chỉ ám chỉ cấp độ các phương thức dịch vụ của chương trình, mà còn là cấp độ cơ chế viện trợ, đối tác quốc gia và các hoạt động phát triển khác của quốc gia hoặc khu vực đó.
Tại Hội nghị toàn thể lần thứ 15 của UNIDO tại Peru (2-6/12/2013) đưa ra Tuyên bố Lima: Tiến tới phát triển công nghiệp cho tất cả và bền vững (Lima Declaration: Towards inclusive and sustainable industrial development) trong đó khẳng định sứ mệnh của UNIDO như đã đề ra tại Tuyên bố Lima 1975 là thúc đẩy phát triển công nghiệp như động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế; thực tiễn ở các nước phát triển và đang phát triển trong những năm gần đây càng cho thấy vai trò đặc biệt của phát triển công nghiệp trong tăng trưởng kinh tế lâu dài (sustained economic growth), tạo điều kiện cho phát triển xã hội. Đồng thời, trong thời gian tới UNIDO chú trọng vào 2 định hướng quan trọng là: (i) phát triển công nghiệp cho tất cả, tức là tạo điều kiện cho sự phát triển của tất cả các quốc gia ở cấp độ quốc tế và cho tất cả các địa phương/nhóm dân cư ở cấp độ quốc gia; tạo điều kiện để tất cả các nước, địa phương/nhóm dân cư được hưởng lợi từ phát triển cộng nghiệp; (ii) phát triển công nghiệp bền vững, trong đó có yêu cầu bức bách hiện nay là giảm thiểu tác hại đối với môi trường. Trong các biện pháp để phát triển công nghiệp cho tất cả và bền vững có tăng cường năng lực sản xuất, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, nâng cao năng suất, chuyển giao và hấp thụ công nghệ, sáng tạo về cơ sở hạ tầng và công nghệ, thúc đẩy thương mại và phát triển, việc sử dụng bền vững, quản lý và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, hệ sinh thái và hỗ trợ những nghiên cứu và phát triển liên quan.
Tại Đại hội đồng lần thứ 17 (tháng 12/2017), UNIDO đã thông qua 18 văn kiện, đáng chú ý là các quyết định: Bổ nhiệm lại TGĐ Li Yong thêm một nhiệm kỳ 4 năm (2017-2021); Phê chuẩn kết quả bầu cử Hội đồng phát triển công nghiệp (IDB) gồm 53 thành viên (trong số thành viên ASEAN có Philippines); Phê chuẩn kết quả bầu Ủy ban Ngân sách và Chương trình (PBC) gồm 27 thành viên; Thông qua ngân sách thường xuyên 2018-2019 là 139 triệu EUR, bao gồm khoản đóng góp của các nước và thu nhập khác; Tổ chức kỳ họp Đại hội đồng lần thứ 18 từ 02-06/12 năm 2019 tại Viên; Khuôn khổ chương trình trung hạn giai đoạn 2018-2021 (Medium-term Programme Framework).
Về phương thức cung cấp dịch vụ, UNIDO là một quá trình phát triển các sáng kiến bổ sung cho các mẫu hình hiện có của các chương trình lồng ghép, khuôn khổ hoạt động quốc gia và các dự án đơn lẻ. Những sáng kiến này nhằm cung cấp trợ giúp đặc biệt cho các nước đang phát triển và các nước có nền kinh tế chuyển đổi nhằm đáp ứng các nhu cầu phát triển cấp bách trong lĩnh vực phát triển công nghiệp. Cho đến nay, hai sáng kiến đã được đưa ra: Sáng kiến Tiếp cận Thị trường, đưa ra tại Hội nghị Quốc tế về Tài trợ cho Phát triển (Monterrey, Mêhicô, 3/2002) và Sáng kiến Năng lượng Nông thôn cho Sử dụng Có hiệu suất, đưa ra tại Hội nghị Thượng đỉnh về Phát triển Bền Vững (Johannesburg, 9/2002).
4. Ngân sách của UNIDO
Gồm có 2 Quỹ: (1) Quỹ thường xuyên do các nước hội viên đóng góp niên liễm. (2) Quỹ hoạt động do các nước đóng góp tự nguyện.
Nhìn chung, nguồn vốn của UNIDO bao gồm đóng góp của các nước thành viên, của hệ thống Liên hợp quốc: vốn theo chỉ số kế hoạch định hướng (IPF) của UNDP; Dịch vụ công nghiệp đặc biệt (SIS); Hỗ trợ dịch vụ kỹ thuật 1 (TSS1); Hỗ trợ dịch vụ kỹ thuật 2 (TSS2); Các quỹ Chính phủ, các tổ chức tài chính phát triển và các quỹ uỷ thác (Trust Fund). Quỹ phát triển công nghiệp của UNIDO (IDF) bao gồm các nguồn đóng góp tự nguyện của các chính phủ, các NGOs và các doanh nghiệp tư nhân phục vụ các mục tiêu cụ thể. UNIDO cũng có thể giúp xây dựng các dự án nhằm vận động vốn đầu tư song phương hoặc đa phương.
II. QUAN HỆ HỢP TÁC VIỆT NAM - UNIDO
- UNIDO đã hoạt động tại Việt Nam ngay sau thống nhất (năm 1976). Kể từ đó đến nay, UNIDO đã hiện diện liên tục kể cả thời kỳ ta bị bao vây cấm vận. Trong khoảng 1976-1996, UNIDO là cơ quan thực hiện nhiều dự án hỗ trợ kỹ thuật của Liên hợp quốc và các nhà tài trợ song phương dành cho Việt Nam (với tổng số vốn gần 70 triệu đô la Mỹ) trong nhiều ngành công nghiệp khác nhau như chế biến nông sản, hóa chất, cơ khí, luyện kim, năng lượng vv... UNIDO cũng tham gia vào nhiều dự án chuyển giao công nghệ, phát triển nguồn nhân lực tại Việt Nam và giúp Chính phủ Việt Nam xây dựng Bộ luật Đầu tư nước ngoài năm 1987. Từ 1996-2003, bên cạnh việc tiếp tục tham gia thực hiện các dự án hỗ trợ kỹ thuật cho Việt Nam, UNIDO đã phân bổ gần 10 triệu đô la Mỹ cho Chương trình hợp tác với Việt Nam mặc dù tổ chức này đang gặp phải nhiều khó khăn về tài chính và phải cắt giảm nguồn vốn của các chương trình quốc gia. Ngày 5/7/2017, ta và Liên hợp quốc đã ký Kế hoạch chiến lược chung giai đoạn 2017-2021, theo đó dự kiến UNIDO sẽ hỗ trợ Việt Nam lên đến 25,38 triệu USD, tập trung vào 4 lĩnh vực ưu tiên là:
· Phát triển công nghiệp nhỏ và vừa, đặc biệt nhấn mạnh vào doanh nghiệp nữ;
· Phát triển công nghiệp nông thôn;
· Phát triển công nghiệp có môi trường lành mạnh;
· Hội nhập Việt Nam vào các Chương trình khu vực của UNIDO và các diễn đàn quốc tế về công nghiệp.
Các chương trình trợ giúp:
UNIDO đã trợ giúp việc thực hiện chuyển giao kỹ thuật cho các dự án công nghiệp của Việt Nam. Thông qua sự tài trợ của UNDP bằng nguồn IPF cho Việt Nam, đến nay, UNIDO đã tham gia và vận động các nhà tài trợ thực hiện các chu kỳ hợp tác sau đây:
Chu kỳ I (1977 – 1981) : 10,5 triệu USD
Chu kỳ II (1982 – 1986) : 11,7 triệu USD
Chu kỳ III (1987 – 1991) : 36,4 triệu USD
Chu kỳ IV (1992 – 1996) : 11,4 triệu USD
Giai đoạn 1998-2000 : 2,8 triệu USD
Giai đoạn 2003 - 2005: 9,0 triệu USD.
Giai đoạn 2006 – 2010: 14,838 triệu USD
Giai đoạn 2011-2016: 39,03 triệu USD.
Giai đoạn 2017-2021: dự kiến 25,38 triệu USD[1]
Các lĩnh vực ưu tiên trong hoạt động của tổ chức UNIDO cho Việt Nam trong những năm tới:
+ Thúc đẩy sự phát triển của các doanh nghiệp vừa và nhỏ và của khu vực tư nhân, chú trọng tới các nhà doanh nghiệp vừa;
+ Phát triển công nghiệp nông thôn để xoá đói giảm nghèo trên cơ sở tạo thu nhập và việc làm;
+ Phát triển công nghiệp mang tính bền vững về môi trường thông qua công nghệ sản xuất sạch hơn và các công nghệ mới, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và phương thức tiếp cận mang tính thân thiện với môi trường.
+ Tạo điều kiện để Việt Nam tham gia vào các chương trình khu vực của UNIDO vào các hoạt động diễn đàn toàn cầu.
Hỗ trợ của UNIDO cho Việt Nam được đánh giá rất cao về hiệu quả khi trực tiếp hỗ trợ để tư vấn chính sách hoặc cơ quan hoạch định chính sách, điển hình là Dự án hỗ trợ xây dựng khu công nghiệp ở 5 thành phố lớn, tư vấn về hiệu suất sử dụng năng lượng và xử lý chất thải (7 triệu USD), Dự án đổi mới đăng ký doanh nghiệp (Bộ KHĐT), tư vấn quản lý tài nguyên, môi trường (Bộ Môi trường), đánh giá hệ thống đào tạo kỹ năng chế tạo ... Theo tổng kết và so sánh của UNIDO tại Viên, Việt Nam có thể được coi là một trong các hình mẫu về hỗ trợ của UNIDO.
Hoạt động hỗ trợ UNIDO tại Việt Nam còn triển khai Mô hình một UN lần đầu tiên được thực hiện cho phép UN rút ra kinh nghiệm để bổ sung và hoàn chỉnh chính sách này, nhất là phối hợp điều hành, quản lý của các tổ chức thuộc UN./.
(Tháng 8/2020)
